ABD ile İran arasındaki görüşmeler neticesinde Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasına ulaşıldığını ve imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın varlığını onayladı. Ancak, bu anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı sorusu, her iki ülkenin ilişkilerinin doğası gereği şimdiden merak edilmeye başlandı. Peki, 1979 yılındaki devrimden önce, çok yakın dost olan İran ve ABD arasındaki ilişkiler neden bu duruma geldi? Tahran ve Washington arasında yaşanan süreçteki 7 kritik kırılma noktası nelerdi?

ABD ve İran ilişkilerindeki en belirgin kırılma noktası, 1979 devrimi olarak kabul edilmektedir. Devrim öncesi, Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile öylesine yakın ilişkilere sahipti ki, dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a ziyarette bulundu. Ancak bu dostluk çok geçmeden düşmanlıkla yer değiştirdi. 1979’da Şah’ın devrilmesi ve İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte, ABD İran’da “Büyük Şeytan” olarak tanımlanmaya başlandı. Bu andan sonra ilişkiler öylesine gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” içerisinde yer alan ülkelerden biri olarak değerlendirdi.

Günümüzdeki birçok sorunun kökleri, 1953 yılındaki darbe girişimine dayanıyor. İran ve ABD arasındaki mevcut sorunların pek çoğunun temeli, bu tarihte ABD ve İngiltere destekli bir darbe ile atıldı. İran, zengin petrol kaynaklarıyla sanayi açısından gelişmiş ve enerji ihtiyacı duyan Batılı ülkeler için stratejik bir konumdaydı. 1951 yılına kadar İngiltere, bu petrol alanları üzerinde tekel sahibi idi ve İran halkının görüşleri, Londra için önemli değildi. Ancak, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın başbakan olmasıyla bu durum değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi mülkleriymiş gibi kullanmasından rahatsız olarak, göreve geldiği kısa süre içinde İngilizlere ait petrol altyapısını millileştirdi.

İngilizlerin Musaddık’ın bu eylemine tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir çözüm bulamayacaklarını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planı yapmaya ve hayata geçirmeye ikna etti. Yakın bir süre içinde Musaddık’a karşı planlanan darbe girişiminin ilk adımları atıldı ancak bu girişim ilk etapta başarısız oldu ve Şah, halkın öfkeli protestoları karşısında ülkeden kaçtı. Fakat, ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık yönetimden uzaklaştırıldı. Şah ülkeye geri döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık bölümünü 25 yıllığına devretmeyi kabul etti. Bu gelişmeyle birlikte İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırında yer alan ve petrol açısından dayanıklı bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD’nin yanında yer alması; Washington’un enerji güvenliği açısından önemli bir avantaj sağlarken, aynı zamanda Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşımını engelleyecek bir unsur olacaktı.